Alergikiem można stać się z dnia na dzień

Autor: MAK • • 04 czerwca 2016 13:13

Katar, łzawienie oczu, wysypka, bóle brzucha, biegunka - to typowe objawy reakcji alergicznej, w jej lekkiej postaci. Jednak przy jej ciężkim przebiegu może dojść do wstrząsu anafilaktycznego, który może zagrażać życiu - mówi prof. ZBIGNIEW BARTUZI, alergolog i gastroenterolog, prezydent Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, kierownik Katedry i Kliniki Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum UMK.

- Panie profesorze, czym jest alergia pokarmowa?

- W ostatnich kilkudziesięciu latach obserwujemy niespotykany wcześniej wzrost liczby osób cierpiących na różnego rodzaju alergie. Potwierdzają to liczne badania epidemiologiczne prowadzone w różnych regionach świata. Niepokój wywołują zwłaszcza dane dotyczące wzrastającej częstości występowania chorób związanych z nadwrażliwością alergiczną na pokarm.

Liczba chorych wykazujących objawy alergii na pokarmy w Europie - wg danych Europejskiej Akademii Alergologii Immunologii Klinicznej - w ciągu ostatnich 10 lat zwiększyła się dwukrotnie, a liczba osób trafiających do oddziałów ratunkowych z powodu ciężkich reakcji pokarmowych spowodowanych nadwrażliwością alergiczną wzrosła w tym okresie aż siedmiokrotnie. Podobnie w badaniach prowadzonych w innych regionach świata, tj. w Chinach, USA, Australii, notuje się niespotykany wcześniej wzrost nadwrażliwości pokarmowych o podłożu alergicznym, zarówno w populacji osób dorosłych, jak i dzieci.

Te dane skłaniają nas do refleksji nad przyczynami tych niepokojących zjawisk. W przypadku nadwrażliwości pokarmowych mówimy o nieprawidłowej reakcji organizmu na niektóre pokarmy, które u większości ludzi nie wywołują dolegliwości. Mamy do czynienia z różną siłą reakcji na określone składniki pokarmowe, które mogą być przyjęte nawet w śladowych ilościach, a mimo to wywołują zespół określonych objawów. Tego typu reakcje nazywane są nadwrażliwością na pokarm typu alergicznego i mają charakter powtarzalny.

W przypadku nietolerancji pokarmowych mamy do czynienia z sytuacją o dużo bardziej złożonym charakterze, gdzie objawy są niezależne od układu immunologicznego - mają zaś związek z reakcjami o charakterze metabolicznym, farmakologicznym, czy wynikają z niedoborów enzymatycznych organizmu. Takim typowym przykładem jest niedobór laktazy, którym dotkniętych jest w populacji polskiej kilkadziesiąt procent ludzi. Objawy mogą przypominać alergie na białka mleka i manifestować się nietolerancją nawet niewielkiej jego zawartości.

Katar, łzawienie oczu, wysypka, bóle brzucha, biegunka to typowe objawy reakcji alergicznej, w jej lekkiej postaci. Jednak przy jej ciężkim przebiegu może dojść do wstrząsu anafilaktycznego, który może zagrażać życiu. Alergia na pokarmy dotyka osoby w różnym wieku, jednak najczęściej występuje u małych dzieci, z których połowa cierpi równolegle na takie schorzenia jak alergiczny nieżyt nosa, dychawica oskrzelowa, atopowe zapalenie skóry.

- Jakie czynniki środowiskowe mają wpływ na rozwój alergii pokarmowej?

- Przyczyny coraz bardziej powszechnego występowania alergii na pokarm są wielorakie. Z całą pewnością jednym z głównych powodów jest urbanizacja naszego środowiska naturalnego. W wielu badaniach epidemiologicznych prowadzonych w różnych krajach i kontynentach potwierdza się fakt występowania nawet kilkakrotnie częściej alergii pokarmowych w dużych aglomeracjach miejskich niż na wsi.

Wysoko uprzemysłowione środowisko, a co za tym idzie, współczesny styl życia i odżywiania są przyczyną narastających nieprawidłowych reakcji pokarmowych, w tym alergii pokarmowych. Spożywamy coraz mniej naturalny pokarm, z ogromną ilością potencjalnych alergenów, zawierający coraz więcej tzw. dodatków, barwników, konserwantów itd. Mogą one, niestety, działać jako tzw. kofaktory, czyli inicjować reakcje alergiczne, w tym anafilaksje.

Nie bez znaczenia jest również sposób produkcji żywności, jej pakowanie. I tak np. żywność foliowana jest obarczona większym potencjałem wyzwalania reakcji niepożądanych z uwagi na możliwość nagromadzania się amin biogennych. Trzeba również pamiętać, że stosowane powszechnie leki, w tym antybiotyki, mogą torować drogę do rozwoju alergii. Na ujawnienie się alergii pokarmowej u dzieci wpływa późne macierzyństwo i wiek matki (powyżej 35 lat), rozwiązanie ciąży cesarskim cięciem.

Do rozwoju nietolerancji pokarmowych przyczynia się zapewne ekspozycja na dym tytoniowy. Istnieją poważne wątpliwości, czy standardy postępowania dietetycznego przyjęte w wielu krajach zamiast zapobiegać, torują drogę alergii. Wyniki badań opublikowane w tym roku sugerują np., że wprowadzanie do diety dziecka we wczesnym okresie życia pokarmów o dużym potencjale alergizującym działa protekcyjnie przed wystąpieniem alergii. Te wyniki zmieniają pogląd na temat naszych zachowań prewencyjnych, wymagają jednak potwierdzenia w następnych badaniach.

- Kogo dotyczy problem alergii pokarmowej? Jakie są polskie statystki?

- Problem alergii na pokarm dotyczyć może każdej osoby, niezależnie od wieku i płci. W wielu przypadkach pierwsze manifestacje choroby występują już w okresie niemowlęcym, jednak u wielu pierwsze objawy występują w każdym okresie życia, czasami nawet w wieku podeszłym czy starczym. Naturalny przebieg alergii na poszczególne alergeny jest zróżnicowany i zależny od czynnika uczulającego.

Typowym zjawiskiem nadwrażliwości typu alergicznego na pokarm jest nabywanie tzw. immunotolerancji, która dotyczy tylko określonych alergenów. Stąd w przypadku np. alergenów mleka, u dzieci obserwuje się jego stopniową tolerancję wraz z wiekiem. Szczególnie wtedy, kiedy alergia występuje u dzieci, istotne jest, aby skonsultować się z lekarzem dietetykiem i alergologiem, by ustalić, co dziecko może jeść.

W przypadku dorosłych powszechniejszym problemem jest kwestia spożywania pokarmów o różnym, często nieznanym składzie alergenowym. Dlatego zalecam świadome podejście do jedzenia i rozważne wprowadzanie nowych składników do jadłospisu, aby jeść rzeczy dobre jakościowo, proste i bezpieczne. Istotna jest w tym procesie samoobserwacja.

- Co najczęściej uczula Polaków?

- Alergenami mogą być różne składniki pokarmowe. Reakcje alergiczne wywołują często komponenty alergenowe pochodzenia zwierzęcego, jak mleko krowie i białko jaja, które są najczęstszymi alergenami u małych dzieci, a także ryby, skorupiaki czy mięczaki (alergie na te pokarmy częściej występują u osób dorosłych).

Osobną grupę stanowią alergeny pokarmowe pochodzenia roślinnego, takie jak zboża, zwłaszcza pszenica, soja, kukurydza, seler, rośliny pietruszkowate, orzechy, rośliny strączkowe oraz nasiona sezamu. Z owoców - truskawki i cytrusy. Należy podkreślić, że częstość występowania nadwrażliwości o charakterze alergicznym na poszczególne alergeny pokarmowe w poszczególnych populacjach zależy w dużym stopniu od nawyków żywieniowych czy zachowań religijnych.

Z całą pewnością np. powszechne występowanie alergii na ryby, jakie notuje się w krajach skandynawskich, jest uwarunkowane ich częstym spożywaniem w tym regionie Europy. Jeden z największych problemów współczesnej alergologii stanowią tzw. alergeny ukryte. Znajdują się w potrawie, w której składzie zwykle się ich nie spodziewamy. Przykładem jest kazeina wykorzystywana jako emulgator tłuszczu w wytwarzaniu wędlin. Alergeny ukryte pojawić się mogą także w daniach w wyniku: dodawania mieszanek przypraw, gotowania za pomocą naczyń i sztućców "zanieczyszczonych" alergenami, modyfikacji przepisu oraz przypadkowo.

- Jakie czynniki środowiskowe mają znaczenie w rozwoju alergii?

- Z całą pewnością do tych czynników należy stres, intensywne emocje, które mogą być mechanizmem spustowym wyzwalającym reakcje alergiczne. Powiązanie między mechanizmami immunologicznymi i neuroprzekaźnikami jest faktem niebudzącym dyskusji.

Duża wilgotność powietrza, przemęczenie, deszczowa pogoda i różnego rodzaju przeziębienia mogą obniżyć tolerancję na alergeny. Zanieczyszczenia środowiska, wspomniana urbanizacja należą do tych czynników, które mogą intensyfikować objawy alergii. Choroby zakaźne, tak jak popularna grypa czy zapalenie płuc i oskrzeli, mogą przyspieszyć pojawienie się symptomów lub nasilić te, które już wystąpiły.

Nie bez znaczenia jest również szybkość spożywania samych pokarmów, która może przyczynić się do zintensyfikowania się objawów. Jest to powiązane z tym, jak dokładnie pokarm zostanie rozdrobniony w jamie ustnej i w jakim stopniu zostanie przyswojony.

- Czy istnieją czynniki, które mogą zahamować rozwój alergii?

- Alergie pokarmowe uwarunkowane są czynnikami genetycznymi. Wystarczy podać niebudzący kontrowersji fakt, że w przypadku rodziców dotkniętych chorobą alergiczną ryzyko wystąpienie alergii u dziecka sięga 80%, co nie znaczy, że w każdym przypadku ona musi wystąpić. W prewencji alergii na pokarmy podkreśla się rolę świa tła słonecznego, a co za tym idzie - stężenie witaminy D3, a także czystego powietrza, ćwiczeń fizycznych, regularnego odpoczynku i odpowiedniej higieny.

Wszystkie te aspekty wzmacniają układ immunologiczny, pomagając jednocześnie w walce z alergią. Jednocześnie wskazuje się na znaczenie witamin, a zwłaszcza witaminy A, która wpływa na prawidłowe dojrzewanie i funkcjonowanie nabłonków przewodu pokarmowego oraz wykazuje działanie modulujące na struktury układu immunologicznego, umiejscowione w przewodzie pokarmowym. Zwraca się uwagę na zawartość tzw. antyoksydantów w diecie, których niskie stężenie może promować rozwój alergii.

Dużą wagę w zapobieganiu alergii przywiązuje się do witaminy C, cynku oraz zawartych w warzywach i owocach flawonoidów. Wśród czynników, które mogą hamować rozwój alergii na pokarmy, wymienia się także dietę zawierającą odpowiednie lipidy. Mikrobiota, czyli skład naszej flory bakteryjnej, to jeden z kierunków badań współczesnej alergologii. Uważa się, że odgrywa ona decydującą rolę w rozwoju procesów immunotolerancji - jej zaburzony skład może przyczyniać się do torowania drogi procesom nadwrażliwości.

- Czy sami możemy zrobić coś, aby uniknąć alergii?

- Jeśli ktoś ma predyspozycje do reakcji nadwrażliwości, należy przestrzegać zaleceń i unikać czynników, które wywołują alergię. Składniki należy dobierać świadomie i ostrożnie. Jeśli na jakiś komponent organizm reaguje inaczej niż dotychczas, należy następnym razem wprowadzać go do jadłospisu uważnie i w mniejszych ilościach.

Jego powtarzająca się nietolerancja wymaga nie tylko eliminacji, ale także specjalistycznych badań, których celem jest odpowiedź na pytanie, czy mamy do czynienia z alergią, czy może związane jest to z innymi powodami, jak choroby organiczne przewodu pokarmowego, niedobory enzymatyczne, zaburzenia farmakologiczne itd.

Powinniśmy także w takich przypadkach nauczyć się właściwie czytać etykiety na produktach, bo tylko wtedy wiemy, co jemy. Nie ma wątpliwości, że wielu tragedii można by uniknąć, gdyby osoby stykające się z chorymi na alergię pokarmową były lepiej wyedukowane co do przyczyn reakcji, metod zapobiegania oraz postępowania w razie objawów anafilaksji.

Pracownicy służby zdrowia mają obowiązek ciągłego szkolenia i poszerzania wiedzy. Mają też obowiązek tę wiedzę przekazywać pacjentom. Dzięki nowym przepisom, które zostały wprowadzone pod koniec ubiegłego roku przez Unię Europejską, etykiety mają być bardziej czytelne i w jasny sposób opisywać alergeny występujące w produkcie. Dzięki rzetelnie wypunktowanym informacjom o składnikach, mogącym wywołać groźną reakcję anafilaktyczną, jesteśmy w stanie świadomie i bezpiecznie korzystać z produktów dostępnych na rynku.

- Najgroźniejsze konsekwencje alergii pokarmowej dotyczą wstrząsu anafilaktycznego. Czy każdy alergik powinien się go obawiać? Jakie są podstawowe objawy? Jak zareagować, jeśli ktoś w naszym otoczeniu ma wstrząs anafilaktyczny?

- Co roku wiele osób umiera z powodu alergii pokarmowej. Każdy przypadek jest inny, jednak łączy je fakt, że wstrząs anafilaktyczny, prowadzący do śmierci, dotyczy często osób ogólnie zdrowych, nieobciążonych chorobami przewlekłymi. Dla osób cierpiących na alergię spożycie niektórych produktów, nawet w niewielkich ilościach, może prowadzić do anafilaksji - ciężkiej, zagrażającej życiu, natychmiastowej reakcji nadwrażliwości. Częstość przypadków anafilaksji istotnie wzrosła w ciągu ostatnich 20 lat i wynosi od 1,5 do 8 na 100 tys. osób.

Główną przyczyną reakcji anaf ilaktycznych są pokarmy. Analiza dokumentacji oddziałów ratunkowych w USA w ciągu ostatnich 15 lat wykazała, że reakcje anaf ilaktyczne dotyczą aż 6,7% chorych z alergią pokarmową, co oznacza, że co 13. osoba z alergią pokarmową doświadcza ciężkich, zagrażających życiu reakcji, wymagających hospitalizacji w SOR. Wstrząs anafilaktyczny charakteryzuje nagły początek objawów. Występują one zwykle w ciągu od kilku minut do 2 godzin po spożyciu pokarmów.

Musimy pamiętać o tym, że często są również reakcje dwufazowe, tj. nawrót objawów po 2-24 godzinach od pierwszej reakcji. Początkowe objawy mogą być bardzo nietypowe, np. wymioty, nudności, kaszel, zmiana barwy głosu, ból głowy. Nie zawsze objawom towarzyszą zmiany skórne. W pełni rozwinięty wstrząs anafilaktyczny przebiega z silną dusznością, zaburzeniami układu krążenia, tj. tachykardią, spadkiem ciśnienia i wreszcie utratą świadomości. Dodatkowe utrudnienie w przypadku anafilaksji stanowi fakt, że zwykle nie można przewidzieć jej wystąpienia, a kiedy już wystąpi, jej przebieg jest zwykle gwałtowny.

Należy wystrzegać się podejścia, że "ten temat mnie nie dotyczy", ponieważ alergikiem można stać się z dnia na dzień, a w przypadku wstrząsu - z minuty na minutę. Niezwykle ważne są także okoliczności, w jakich spożywamy uczulający pokarm.

Wystąpieniu reakcji sprzyja niewątpliwie równocześnie pity alkohol, przyjmowane niektóre leki, stres czy infekcje. W postępowaniu z osobą mającą wstrząs, najważniejsze są trzy kroki. Po pierwsze, należy jak najszybciej wezwać pogotowie. Po drugie, upewnić się, czy poszkodowany jest alergikiem i czy ma przy sobie preparat antywstrząsowy - adrenalinę, którą jest w stanie sam sobie zaaplikować. Po trzecie, należy udrożnić drogi oddechowe i zapewnić termoizolację. W sytuacji, kiedy poszkodowany nie oddycha, trzeba rozpocząć uciskanie klatki piersiowej. Te trzy kroki mogą uratować komuś życie!

Podaj imię Wpisz komentarz
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin forum