JJ/Rynek Zdrowia | 30-11-2020 06:00

Tlen medyczny w walce z Covid-19 jest potrzebny jak powietrze. Czy uda się zaspokoić potrzeby szpitali?

Wielu pacjentów chorych na COVID-19, którzy w stanie ciężkim trafiają do szpitali wymaga tlenoterapii. Skutkuje to tym, że zużycie tlenu w szpitalach wzrosło kilkukrotnie. Braki w zaopatrzeniu w tlen medyczny widoczne były już wcześniej, ale dobitnie uwypukliły się w listopadzie.

Braki w zaopatrzeniu w tlen medyczny widoczne były już wcześniej, ale dobitnie uwypukliły się w listopadzie. FOT. Shutterstock; zdjęcie ilustracyjne

Na początku listopada media obiegła dramatyczna informacja, że ze Szpitala Powiatowego w Kraśniku 30 tamtejszych pacjentów (w tym 8 w trakcie respiratoroterapii) trzeba było przetransportować do innych szpitali z powodu braku tlenu. Jednego z pacjentów, 69-latka, którego ratownicy transportowali w stanie ciężkim do kraśnickiej placówki nie można było tam przyjąć właśnie z powodu braku tlenu. Zanim trafił do szpitala MSWiA w Lublinie, zmarł.

Dolnośląscy ratownicy w listopadzie zaczęli wykorzystywać czterokrotnie więcej tlenu niż wcześniej, w szpitalu covidowym w Słupcy zapotrzebowanie na tlen wzrosło aż siedmiokrotnie.

W całej Polsce placówki zaczęły za pośrednictwem mediów przekazywać sygnały o brakach tlenu medycznego koniecznego do tlenoterapii pacjentów z COVID-19. Okazało się, że wiele z nich ma zabezpieczenia w tlen na zaledwie jeden dzień, a opóźnienia w dostawach grożą tragedią. Problemy pojawiły nie tylko z brakiem dostępności tlenu medycznego w butlach. Zdarzały się też sytuacje, że butle z tlenem były, ale zabrakło reduktorów do nich - nie można było kupić.

Zakaz wywozu, wkracza UOKiK, decyzje GIF
Ministerstwo Zdrowia na systemowe braki w dostawach tlenu do szpitali zareagowało 6 listopada. Na opublikowanej tzw. ''liście antywywozowej'' w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia znalazły się m.in. ''punkty poboru gazów medycznych'', ''dozowniki tlenu'' oraz ''reduktory (montowane do butli tlenowych)''.

Cztery dni później minister zdrowia Adam Niedzielski poinformował na konferencji prasowej, że rząd planuje przekształcenie krajowej infrastruktury produkcji tlenu technicznego na infrastrukturę do dostarczania tlenu medycznego. Zapowiedział zmiany w produkcji tlenu technicznego spółki Orlen i pomoc Polfy Tarchomin w certyfikacji tego tlenu do wykorzystania w celach medycznych. Wspominał także o planie budowy dużych zbiorników tlenowych przy szpitalach.

W związku wieloma sygnałami o problemach z dostawami tlenu do szpitali w niektórych województwach Tomasz Chróstny, prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 12 listopada wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu sprawdzenie czy nie dochodzi do praktyk ograniczających konkurencję na rynku dostaw tlenu do szpitali.

''Rynek obrotu gazami medycznymi jest wysoce skoncentrowany - czterech największych graczy, tj. Linde, Air Products, Messer oraz Air Liquide posiada na nim udział wynoszący ponad 90%. Co więcej, w niektórych szpitalach w ramach zawartych umów dostawca tlenu może utrudniać dostęp do infrastruktury przyszpitalnej innym podmiotom, co w obecnych warunkach pandemicznych może powodować bardzo poważne trudności po stronie szpitali'' - czytamy w komunikacie opublikowanych na stronie UOKiK.

Pożar z tlenem
W połowie listopada Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar wśród przedstawionych ministrowi zdrowia problemów systemu ochrony zdrowia wskazywał na to, że w szpitalach i karetkach pogotowia występują braki tlenu dla pacjentów zakażonych koronawirusem, a w szpitalach, gdzie go jeszcze nie brakuje, instalacje są przeciążone i może dojść do ich uszkodzenia.

"Dochodzi do dramatycznych sytuacji, w których załogi karetek ''podrzucają'' chorych pacjentów i odjeżdżają, pomimo odmowy przyjęcia przez szpital z uwagi na brak tlenu - de facto jednego z podstawowych elementów, by utrzymać chorego przy życiu. Niezbędne jest zapewnienie na poziomie centralnym ciągłości dostaw tlenu dla szpitali w całym kraju'' - wskazywał RPO.

Zareagował na to Główny Inspektor Farmaceutyczny wydając w sprawie zasad wytwarzania tlenu medycznego komunikat, przewidujący, że może nastąpić konieczność napełniania tlenem medycznym butli przeznaczonych do napełniania tlenem technicznym lub rozpoczęcia wytwarzania tlenu medycznego na instalacji przeznaczonej dotychczas do wytwarzania tlenu technicznego.

W związku z takimi możliwościami GIF poinformował, że napełnianie tlenem medycznych butli przeznaczonych do tlenu technicznego, podobnie jak rozpoczęcie wytwarzania tlenu medycznego przy wykorzystaniu instalacji przeznaczonej do wytwarzania tlenu technicznego będzie wymagało zgłoszenia zgodnie z Prawem Farmaceutycznym, ale przewidziany w ustawie 30 dniowy okres poprzedzający takie działania nie będzie wymagany.

Takie działania należy jednak zgłosić przed ich wprowadzeniem, a ocena takich zgłoszeń odbędzie się na podstawie przesłanej dokumentacji, bez przeprowadzania inspekcji.

Przyczyny braków
Skąd problem dostępności szpitali do tlenu medycznego? Przede wszystkim wiążę się on liczbą chorych, która spowodowała zwiększenie decyzjami administracyjnymi ilość tzw. łóżek covidowych. Oddziały zakaźne, których było za mało jeszcze przed wybuchem epidemii Sars-CoV-2, zostały przekształcone w wewnętrzne, kardiologiczne, laryngologiczne, gastroenterologiczne, chirurgii urazowej, a nawet okulistyczne czy położnicze.

Problemem jest też stara infrastruktura szpitalna. Tam, gdzie starsze placówki przeprowadziły modernizację jest dużo lepiej, ale duża część szpitali przekształconych w covidowe albo nie ma centralnych instalacji tlenowych w ogóle, albo ma je tylko na niektórych oddziałach. Szpitale ratują się, z powodu braku centralnych instalacji, wykorzystywaniem do tlenoterapii butli z tlenem medycznym. Tych w obrocie jest zbyt mało.

Pytany o problemy z tlenem w szpitalach prezes PFGT wyjaśnia, że w niektórych placówkach spowodowane jest to brakiem lub zbyt niską przepustowością instalacji rozprowadzającej tlen zasilanej ze zbiornika z tlenem skroplonym.

- W naszej opinii szpital covidowy bazujący tylko na butlach nie będzie miał możliwości zapewnienia tlenoterapii wszystkim pacjentom w sytuacji narastania epidemii. Podstawowym kryterium wyboru szpitala na covidowy powinna być wydajność istniejącej instalacji tlenowej w szpitalu - stwierdza prezes PFGT.

Niestety, w wielu przypadkach decyzji administracyjnych nakazujących przekształcenie placówek w covidowe, takiego kryterium nie brano pod uwagę.

Tlenu jest wystarczająco?
Jak przekonuje Polska Fundacja Gazów Technicznych, zdolności produkcyjne zakładów należących do członków tej organizacji są obecnie wystarczające do zapewnienia ciągłości dostaw i pełnej dostępności skroplonego tlenu medycznego w całej Polsce.

''Do tej pory zapotrzebowanie na tlen medyczny wzrosło ponad dwukrotnie w stosunku do lat ubiegłych, przy czym zakłady produkcyjne gotowe są do zapewnienia dostępności skroplonego tlenu nawet przy wzroście czterokrotnym. Obecnie firmy zrzeszone w PFGT rekomendują skoncentrowanie się na dostawach tlenu skroplonego do zbiorników zainstalowanych przy szpitalach. Jest to rozwiązanie najbardziej efektywne pod względem logistyki oraz ilości dostarczanego produktu, tworzące bufor bezpieczeństwa pomiędzy kolejnymi dostawami'' - czytamy w informacji przekazanej przez PFGT.

''Rosnący popyt na sprężony tlen medyczny to większe wyzwania związane z rotacją butli i szybszym, sprawniejszym ich transportem. Liczba butli do transportowania tlenu medycznego jest ograniczona, zwłaszcza jeśli chodzi o butle o małych pojemnościach, a napełnialnie pracują blisko swoich maksymalnych możliwości produkcyjnych'' - dodano w komunikacie.

37 banków tlenowych
Jak poinformował nas rzecznik prasowy MZ, aby poprawić dostępność do tlenu utworzone zostaną utworzone w każdym województwie banki tlenowe (od 1 do 5) z zapasem butli określonym według potrzeb zgłoszonych przez koordynatora ds. zaopatrzenia w tlen powołanego przez poszczególnych wojewodów. Będzie to łącznie 37 banków tlenowych w całej Polsce.

- Wielkość banku tlenowego w każdym województwie jest inna, co wiąże się ze zróżnicowaną sytuacją w kwestii dostępności do tlenu. Każdy bank tlenowy zostanie zaopatrzony zgodnie ze głoszonymi potrzebami. Agencja Rezerw Materiałowych zakupuje butle, reduktory oraz dozowniki do tlenu, zgodnie z wielkościami określonymi przez poszczególne województwa - informuje nas Jarosław Rybarczyk z biura prasowego MZ.

Jak dodaje - 22 listopada 2020 r. zostały zebrane szczegółowe zapotrzebowania z każdego województwa na brakujące elementy do tlenoterapii, które konsekwentnie będą realizowane. Do MZ nie wpłynęły z ARM informacje o problemach z możliwością zakupienia niezbędnego towaru.

Szpitale budują lub rozbudowują - tam, gdzie to jest możliwe - centralne instalacje tlenowe i silosy na skroplony tlen. Tylko w województwie lubelskim, jak poinformował 21 listopada wojewoda lubelski Lech Sprawka, takie prace wykonywane są w 14 szpitalach regionu. Budowane są zbiorniki mogące pomieścić kilka ton gazu. Podobnie jest w innych częściach kraju.

Zwiększona produkcja
Rzecznik resortu zdrowia poinformował o producencie - firmie Messer Polska, która przeszła w produkcji tlenu medycznego na linie techniczne. Tak produkowany tlen przeszedł pozytywnie badania jakościowe. Wydajność dodatkowej linii spowodowała zwiększenie możliwości produkcyjnych producenta o 60 proc. Kolejne firmy planują otwarcie wkrótce dodatkowych linii.

Jak wyjaśnia Wojciech Murawski, prezes zarządu PFGT, tlen medyczny jest zarejestrowanym produktem leczniczym i jego wytwarzanie podlega praktycznie wszystkim wymaganiom Prawa Farmaceutycznego, w tym Dobrej Praktyki Wytwarzania (GMP). Wytwórca musi uzyskać zezwolenie na wytwarzanie, a także musi być podmiotem odpowiedzialnym - czyli uzyskać pozwolenie na dopuszczenie do obrotu (rejestrację) na dany produkt leczniczy. Wszelkie zmiany w zezwoleniu i pozwoleniu podlegają urzędowej kontroli i muszą być zgłoszone, i zaakceptowane. Instalacje muszą być skwalifikowane, a procesy - zwalidowane. Działań tych jest sporo i są czasochłonne.

- Zostały wydane decyzje obligujące podmioty profesjonalnie zajmujące się badaniem tlenu na zgodność z wymaganiami dla tlenu medycznego, do badania końcowego produktu Polfy Tarchomin. Każda seria takiego tlenu powinna być przebadana w laboratorium i dopiero po uzyskaniu pozytywnych wyników zostanie zwolniona do sprzedaży do rezerw materiałowych. Ilościowe zasoby rynku są obecnie analizowane przez GIF i MZ czeka na wyniki tej analizy - informuje Jarosław Rybaczyk.

- Jesteśmy w stałym kontakcie z największymi firmami dostarczającymi tlen do polskich szpitali. Firmy zgodnie potwierdzają, że polskie zasoby tlenu ciekłego do zbiorników są o wiele większe niż potrzeby szpitali i obecnie nie sięgają nawet 50 proc. możliwości produkcyjnych - dodaje.

Kiedy problem z niedoborami tlenu w szpitalach zostanie rozwiązany? - Jak pokazały doświadczenia krajów europejskich dotkniętych boleśnie pierwszą falą pandemii, rozwiązanie problemu dostępności tlenu medycznego wiedzie poprzez dostawy tlenu skroplonego, a nie sprężonego. Stwierdzenie to odnosi się również do sytuacji w Polsce. Zwiększenie dostaw do szpitali skroplonego tlenu medycznego możliwe jest niemal natychmiast - mówi prezes Murawski.